NPT, BSPP, BSPT, DN, NPS ve İnç Ölçü Sistemleri Nedir? Endüstriyel Tesisat İçin Kapsamlı Teknik Rehber

NPT, BSPP, BSPT, NPTF, G Diş, DN, NPS ve Schedule (SCH) Nedir?

Endüstriyel tesisat sistemlerinde, doğalgaz tesisatlarında, mekanik uygulamalarda, hidrolik ve pnömatik sistemlerde kullanılan bağlantı standartları çoğu zaman birbirine benzer görünse de teknik olarak ciddi farklılıklar içerir.

Özellikle ithal ürünlerin yaygınlaşmasıyla birlikte sahada artık yalnızca “1 inç bağlantı” demek yeterli olmamaktadır. Çünkü aynı nominal ölçüdeki bir bağlantı elemanı;

• NPT mi yoksa BSPT mi?
• BSPP mi yoksa G diş mi?
• NPTF mi yoksa standart NPT mi?
• Diş açısı 55° mi, 60° mi?
• Koniklik oranı nedir?
• Schedule değeri kaç?

gibi birçok teknik detay sistem güvenliği açısından kritik öneme sahiptir.

Yanlış diş standardı veya yanlış çap seçimi şu sonuçlara yol açabilir:

• Gaz kaçakları ve patlama riski
• Basınç kayıpları ve sistem verimsizliği
• Pompa ve kompresör arızaları
• Vana deformasyonu ve erken arıza
• Diş sıyrılması ve kalıcı hasar
• Yüksek basınç altında ciddi iş güvenliği riskleri

Bu kapsamlı teknik rehberde NPT, BSPP, BSPT, NPTF, G diş, DN, NPS, ND ve Schedule standartlarını; koniklik mantığını, sızdırmazlık yöntemlerini, DN-inç dönüşüm tablolarını ve Türkiye’deki geçerli standartları detaylı şekilde inceleyeceğiz.

Konik Diş mi, Paralel Diş mi? Temel Mantık

Tüm diş standartlarını anlamanın en kısa yolu önce bu temel ayrımı kavramaktır.

Konik Diş (Tapered Thread)

Diş ilerledikçe çap küçülür. Erkek ve dişi diş birbirine sıkıldıkça metal yüzeyler birbirini sıkıştırır. Bu sıkışma hem mekanik kilitleme hem de kısmi sızdırmazlık sağlar. Sızdırmazlık genellikle teflon bant veya sıvı conta ile desteklenir.

Konik diş standartları: NPT, NPTF, BSPT, Rc

Paralel Diş (Parallel Thread)

Diş boyunca çap sabit kalır. Diş yalnızca mekanik bağlantıyı sağlar; sızdırmazlık ise ayrı bir conta, O-ring veya düz yüzey sıkıştırması ile elde edilir. Sökülüp takılması kolaydır; bakım gerektiren noktalarda avantajlıdır.

Paralel diş standartları: BSPP, G, Rp, mekanik metrik dişler

NPT Nedir?

NPT (National Pipe Thread), Amerika Birleşik Devletleri kökenli boru diş standardıdır. ANSI/ASME B1.20.1 standardına göre tanımlanmıştır.

NPT sisteminde dişler koniktir. Koniklik oranı 1:16’dır; yani her 16 birim boyunca çap 1 birim değişir.

Sızdırmazlık şu kombinasyonla sağlanır:

• Diş flanklarının birbirini sıkıştırması (mekanik kilitleme)
• Teflon bant veya sıvı conta ile diş aralarının doldurulması

Dolayısıyla NPT’de tek başına diş sıkışması yeterli değildir; montajda her zaman teflon bant ya da sıvı conta kullanılmalıdır.

NPT Teknik Özellikleri

• Standart: ANSI/ASME B1.20.1
• Diş yapısı: Konik (tapered)
• Koniklik oranı: 1:16
• Diş açısı: 60°
• Sızdırmazlık: Diş sıkışması + teflon bant/sıvı conta
• Diş adımı: İnç başına diş sayısı (TPI) ile ifade edilir

NPT Kullanım Alanları

• Amerikan menşeli doğalgaz ekipmanları
• Endüstriyel vanalar ve regülatörler
• Hidrolik sistem bağlantıları
• Pnömatik sistem bağlantıları
• Petrol, gaz ve kimya tesisleri
• ANSI/ASME uyumlu boru sistemleri

NPTF Nedir? NPT’den Farkı Ne?

NPTF (National Pipe Taper Fuel / Dryseal), NPT’nin geliştirilmiş versiyonudur. ASME B1.20.3 standardına göre tanımlanmıştır.

Standart NPT’de sızdırmazlık büyük ölçüde teflon bant veya sıvı conta ile desteklenmek zorundadır. Oysa NPTF, diş geometrisindeki hassas toleranslar sayesinde conta veya bant kullanmadan metal-metal temas ile sızdırmazlık sağlayabilir. Bu özelliği nedeniyle “kuru sızdırmazlık” (dryseal) olarak adlandırılır.

NPTF Teknik Özellikleri

• Standart: ASME B1.20.3
• Diş yapısı: Konik
• Koniklik oranı: 1:16 (NPT ile aynı)
• Diş açısı: 60°
• Sızdırmazlık: Metal-metal temas (contasız kullanım mümkün)
• Toleranslar NPT’ye göre çok daha sıkıdır

NPTF Kullanım Alanları

• Yüksek basınçlı hidrolik sistemler
• Yakıt sistemi bağlantıları
• Conta kullanımının sorun yarattığı kritik sistemler
• Titreşimli ortamlarda conta kaçması riski olan bağlantılar

Önemli: NPTF ile NPT dişleri birbirinin yerine geçici olarak kullanılabilir ancak NPTF’nin asıl avantajı olan contasız sızdırmazlık o zaman elde edilemez. Kritik uygulamalarda her iki tarafın da NPTF olması gerekir.

BSPP Nedir?

BSPP (British Standard Pipe Parallel), ISO 228-1 standardına göre tanımlanmış paralel diş sistemidir. Başka bir yaygın adı G dişidir ve bu iki terim büyük ölçüde birbirinin yerine kullanılmaktadır (fark için aşağıdaki G Diş bölümüne bakınız).

Diş boyunca çap sabittir; paralel yapı nedeniyle dişin kendisi hiçbir zaman sızdırmazlık sağlamaz. Sızdırmazlık şu yöntemlerden biriyle elde edilir:

• Düz yüzey altındaki conta (flat face seal)
• O-ring ile yüzey sıkıştırması
• Konik yüzey ile paralel dişin kombinasyonu

BSPP Teknik Özellikleri

• Standart: ISO 228-1
• Diş yapısı: Paralel
• Diş açısı: 55°
• Sızdırmazlık: Conta veya O-ring ile sağlanır, diş tek başına sızdırmaz değildir
• Tekrar söküp takma kolaylığı yüksektir
• Conta bütünlüğü kritiktir

BSPP Kullanım Alanları

• Avrupa ve Uzak Doğu menşeli makine bağlantıları
• Hidrolik ve pnömatik sistem bağlantıları
• Sık bakım gerektiren noktalardaki bağlantılar
• Ölçüm ve kontrol ekipmanı bağlantıları

BSPT Nedir?

BSPT (British Standard Pipe Taper), BS 21 / ISO 7-1 standardına göre tanımlanmış konik diş sistemidir. Diğer adı Rc dişidir.

Yapı olarak NPT’ye benzer; her ikisi de koniktir. Ancak teknik açıdan aynı değillerdir.

BSPT Teknik Özellikleri

• Standart: BS 21 / ISO 7-1
• Diş yapısı: Konik
• Koniklik oranı: 1:16 (NPT ile aynı)
• Diş açısı: 55° (NPT’den farklı — bu kritik farktır)
• Sızdırmazlık: Diş sıkışması + teflon bant

BSPT Kullanım Alanları

• Avrupa ve İngiliz menşeli gaz tesisatı ekipmanları
• Endüstriyel borulama sistemleri
• Kompresör ve pompa bağlantıları
• Türkiye’de ithal gaz sayaçları ve regülatörler

G Diş Nedir? BSPP’den Farkı Ne?

G diş (veya ISO G), Alman DIN standartlarından gelen bir isimlendirmedir. Teknik olarak BSPP ile aynı ISO 228-1 standardına dayanır; ancak sahada bu iki isim bazı ince farklar nedeniyle birbirinden ayrılır.

Türkiye’de sahaya giren Alman, İtalyan ve Avrupalı ekipmanların büyük çoğunluğu G diş kullanır: vanalar, regülatörler, manometreler, selenoid valfler, debi ölçerler ve filtreler en yaygın örneklerdir.

G Diş ile BSPP Arasındaki İnce Farklar

• Her ikisi de paralel dişlidir ve 55° diş açısına sahiptir
• G diş dişi tarafı (iç diş) için “G” harfi, erkek taraf (dış diş) için de “G” kullanılır
• BSPP ise özellikle boru bağlantılarını ifade eder
• Sahada bu iki terim büyük ölçüde birbirinin yerine kullanılır; montajda sorun yaratmaz

G Diş Gösterimi

• G 1/4 → 1/4 inç G diş
• G 1/2 → 1/2 inç G diş
• G 3/4 → 3/4 inç G diş
• G 1 → 1 inç G diş

Montaj notu: G diş bağlantılarında conta şarttır. Birçok ustanın yaptığı hata teflon bant sararak montaj yapmaktır. Teflon bant bu sistemde sızdırmazlığı iyileştirmez; aksine dişin tam oturmasını engelleyebilir.

NPT ile BSPT Aynı mı? Birbirinin Yerine Kullanılır mı?

Sahada en sık karşılaşılan ve en tehlikeli hatalardan biri NPT ile BSPT dişleri birbirinin yerine kullanmaya çalışmaktır. Bazı ölçülerde birkaç tur sıkılıyor olması uyumlu olduğu anlamına gelmez.

Teknik Farkların Özeti

Koniklik oranı aynı olduğu için dişler birkaç tur geçebilir; ancak diş açısı farkı (60° vs 55°) nedeniyle flanklarda tam temas oluşmaz. Yüksek basınç altında bu bağlantılar kaçak verir, diş deforme olur, gaz tesisatlarında can ve mal güvenliği riski ortaya çıkar.

Kural: NPT ile BSPT hiçbir kritik uygulamada birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Tüm Diş Standartları Karşılaştırma Tablosu

Metrik Diş (M) ile Pipe Diş Karışıklığı

Sahada sıkça yapılan ama pek az kaynakta anlatılan bir hata daha vardır: metrik civata dişi ile BSP pipe dişinin karıştırılması.

Örneğin M20 diş ile 1/2″ BSP diş dış çapı açısından birbirine çok yakındır. Bazı ölçülerde dişler birkaç tur geçebilir. Ancak:

• M20 diş adımı metriktir (örn. 2,5 mm veya 1,5 mm)
• 1/2″ BSP diş adımı TPI bazlıdır (14 TPI)
• Diş geometrileri tamamen farklıdır

Bu karışıklık özellikle pompa flanşlarında, manometre bağlantılarında ve endüstriyel ekipman adaptörlerinde ciddi hasara neden olmaktadır.

DN Nedir?

DN (Diameter Nominal veya Diamètre Nominal), Avrupa normlarında ve ISO standartlarında yaygın kullanılan nominal çap sistemidir. Milimetre bazlı bir isimlendirmedir.

Kritik bir nokta: DN değeri boru veya bağlantı elemanının gerçek iç ya da dış çapını birebir göstermez. Bu değer yalnızca sınıflandırma ve eşleştirme amaçlı nominal bir büyüklüktür.

Örneğin DN25 boru:

• Nominal ifadesi: DN25
• Gerçek dış çap: 33,7 mm (SCH40 çelik boru için)
• İnç karşılığı: 1″

Yani 25 mm dış çaplı bir boru bulmak için DN25 aramak yanlış olur; DN25 borunun dış çapı 33,7 mm’dir.

NPS Nedir?

NPS (Nominal Pipe Size), Amerikan boru ölçü standardıdır. İnç bazlı isimlendirme kullanılır. DN ile aynı mantıkta çalışır; ölçü nominal olup gerçek çapı birebir yansıtmaz.

Örneğin:

• 2″ NPS boru dış çapı → 60,3 mm
• 2″ = 50,8 mm mantığı boru standartlarında geçerli değildir

Bu fark özellikle yurt dışından getirilen boru ve bağlantı elemanlarının seçiminde kritik öneme sahiptir.

ND Nedir?

ND (Nominal Diameter), özellikle eski projelerde ve bazı teknik çizimlerde karşılaşılan nominal çap ifadesidir. Mantık olarak DN ile özdeştir. Türkiye’deki mekanik tesisat projelerinde, keşif dosyalarında ve endüstriyel çizimlerde hâlâ kullanılmaktadır.

DN – İnç – Gerçek Dış Çap Karşılık Tablosu

Not: Gerçek dış çap değerleri ANSI/ASME B36.10 çelik boru standardına göre verilmiştir. Bakır, paslanmaz çelik veya plastik borularda değerler kısmen farklılık gösterebilir.

Schedule (SCH) Nedir?

Schedule, Amerikan ANSI/ASME standardına göre boru et kalınlığını sınıflandıran sistemdir. Aynı dış çapa sahip borular farklı et kalınlıklarında üretilebilir; Schedule bu farklılığı ifade eder.

Schedule değeri yükseldikçe:

• Et kalınlığı artar
• Basınç dayanımı yükselir
• İç çap küçülür
• Boru ağırlığı artar
• Akış kesit alanı küçülür

Standart Schedule değerleri: SCH 10, SCH 20, SCH 30, SCH 40, SCH 60, SCH 80, SCH 120, SCH 160, XXS (ekstra güçlü)

En yaygın kullanılanlar SCH 40 (standart) ve SCH 80 (ekstra güçlü) dür.

Çelik Boru SCH 40 ve SCH 80 Karşılaştırma Tablosu

Neden önemli? Doğalgaz ve endüstriyel sistemlerde basınç hesabı yapılırken iç çap (ID) temel alınır. Aynı nominal boyuttaki SCH 40 ve SCH 80 borular farklı iç çaplara sahip olduğundan akış hızı, basınç kaybı ve debi hesapları buna göre yapılmalıdır.

OD ve ID Nedir?

OD (Outside Diameter — Dış Çap)

Borunun dış yüzeyinden ölçülen çaptır. Boru seçiminde, bağlantı elemanı eşleştirmesinde ve flanş tasarımında kullanılır. Aynı nominal boyuttaki tüm Schedule değerlerinde OD sabittir.

ID (Inside Diameter — İç Çap)

Borunun iç yüzeyinden ölçülen çaptır. Akış hızı, basınç kaybı ve debi hesaplarının tamamı ID üzerinden yapılır. Schedule değeri arttıkça ID küçülür.

Erkek (Male) ve Dişi (Female) Diş

Male Thread — Erkek Diş

Dış yüzeyde bulunan dişe erkek diş denir. Bir borunun veya bağlantı elemanının dış tarafındaki vida dişleri erkek diştir.

Female Thread — Dişi Diş

İç yüzeyde bulunan dişe dişi diş denir. Bir soket, bağlantı, vana girişi veya manşonun iç tarafındaki dişler dişi diştir.

Teflon Bant Doğru Kullanılıyor mu?

Sahada en çok hata yapılan konulardan biridir. Teflon bant her diş standardında aynı şekilde çalışmaz.

Standarda Göre Doğru Kullanım

• NPT ve BSPT (konik dişler): Teflon bant veya sıvı conta zorunludur. Dişin sızdırmazlığını tamamlar. Diş yönünde, erkek dişin üzerine 2-3 tur sarılır.
• BSPP ve G diş (paralel dişler): Sızdırmazlık conta ile sağlanır. Teflon bant bu sistemde sızdırmazlığa katkı sağlamaz; aksine dişin tam oturmasını engelleyebilir ve conta yerleşimini bozabilir.
• NPTF: Tasarım gereği contasız kullanılır. Teflon bant kullanımı yanlış kurulum anlamına gelir.

Fazla Teflon Kullanımının Riskleri

• Plastik vana ve fitting gövdelerinde diş çatlaması
• Bağlantının tam oturmaması, yanlış tork uygulaması
• Gaz regülatörü ve vana içine teflon parçacığı kaçması
• Membran ve küresel vana iç mekanizmasına hasar
• Teflon parçalarının sayaç diyaframına zarar vermesi

Türkiye’deki Geçerli Standartlar

Türkiye’de boru ve tesisat sistemlerinde uygulanan temel standartlar şunlardır:

• TS EN 10255: Kaynak ve dişli bağlantıya uygun çelik borular (eski adıyla TS 301). Türkiye’deki doğalgaz dağıtım hatlarında ve bina içi tesisat borularında temel referans standarttır.
• TS EN ISO 7-1 (eski TS 11): Sıvı ve gaz boru sistemleri için konik diş standartları (BSPT/Rc). Gaz tesisatı ekipmanlarında çok yaygın kullanılır.
• TS EN ISO 228-1: Paralel diş standartları (BSPP/G). Endüstriyel bağlantı elemanlarında yaygındır.
• IGDAŞ, BELDEGAZ, GAZDAŞ teknik şartnameleri: Yerel dağıtım şirketleri bazı ek teknik gereklilikler tanımlamaktadır. Bölgeye göre farklılık gösterebilir.
• TS EN 13480: Endüstriyel metal boru sistemleri.
• ASME B36.10M: Çelik boru boyutları ve Schedule değerleri. Türkiye’deki endüstriyel projelerde sıkça referans alınır.

Endüstriyel Tesisat ve Doğalgaz Sistemlerinde En Sık Yapılan Hatalar

• NPT ile BSPT dişleri birbirine zorlamak — diş açısı farkından dolayı güvensiz bağlantı oluşur
• G diş bağlantılarda teflon bant kullanmak — conta yerine geçmez, oturma hatası yaratır
• DN değerini gerçek dış çap olarak kullanmak — yanlış seçime yol açar
• NPS 2″ borunun dış çapını 50,8 mm olarak hesaplamak — gerçek değer 60,3 mm’dir
• Schedule değerini göz ardı etmek — akış kesiti ve basınç dayanımı hatalı hesaplanır
• M20 metrik diş ile 1/2″ BSP dişini karıştırmak — benzer dış çap yanıltıcı olabilir
• NPTF gereken yerde standart NPT kullanmak — yüksek basınçta kaçak riski oluşur
• Fazla teflon sararak montaj güvenliğini sağladığını düşünmek — tam tersi etki yaratır

Hızlı Referans: Hangi Standart Nereden Geliyor?

Sonuç

NPT, NPTF, BSPP, BSPT, G diş, DN, NPS, ND ve Schedule kavramları; endüstriyel tesisat, doğalgaz, hidrolik ve pnömatik sistemlerin güvenli ve verimli çalışmasının temelini oluşturur.

Bu standartların doğru anlaşılması:

• Güvenli ve kaçaksız montaj
• Doğru ekipman ve boru seçimi
• Uzun sistem ömrü
• Gereksiz malzeme ve işçilik kaybının önlenmesi
• İş güvenliği risklerinin azaltılması

açısından doğrudan belirleyicidir.

Özellikle farklı menşeli ekipmanların bir arada kullanıldığı sistemlerde — ki Türkiye’deki endüstriyel tesisatlarda bu durum son derece yaygındır — diş standardı kontrolü zorunlu bir adım olmalıdır. “Geçti mi, taktım” anlayışı gaz tesisatlarında ciddi riskler barındırır.

Dogalgaz.net olarak endüstriyel tesisat teknolojileri, doğalgaz sistemleri, mekanik tesisat ekipmanları ve teknik uygulamalar hakkında kapsamlı ve sahaya dayalı teknik içerikler yayımlamaya devam edeceğiz.